Rinus Kiel over Bijbel, cultuur en wetenschap

Reageren? Zie home-page                                                                                

======================================================

Home
Site-map
Updates
Deze site + mijzelf
Bijbel en theologie
Israel - volk en land
Filosofische items
Denken en cultuur
Wetenschap
Actualiteiten
Klimaat
Presentaties
Boeken
Weblinks

(Filosofische items)

Up Iets over filosofie Vooronderstellingen Twee verdiepingen Communicatie Geloof en verstand

Geloof en verstand

Nieuw 14/02/2001 - laatste wijziging14/05/2001

Zoek op deze website

Samenvatting: geloof contra wetenschap (en dus contra het verstand, dat in die wetenschap verondersteld wordt de hoofdrol te spelen) lijkt HET actuele thema bij uitstek. Hoe fout deze typische misvatting is, en waarom deze nog steeds voortwoekert in de vaderlandse discussiebodem, wordt hier uiteengezet.

Afb. Geloof verstand

Het probleem

    Regelmatig kom ik in gesprekken en discussies met mede-christenen - waarin ik het belang van de 'rede' naar voren breng - de opmerking tegen: Ja, jij wil dat allemaal verstandelijk beredeneren, maar wat blijft er dan over van het geloof? Anderzijds merk ik in discussies die over geloof en verstand of geloof en wetenschap gevoerd worden, dat in wetenschappelijke kringen het verstand - en het resultaat van zijn werkzaamheid: de wetenschap - wordt gezien als het middel om ware kennis van onze wereld te verwerven, terwijl het geloof dan gezien wordt als een middel om eventueel (als daaraan tenminste behoefte bestaat) het ontbrekende en (nog) onbekende deel van onze kennis in te vullen. Geloof kan hier niet meer zijn dan 'wishful thinking' of naÔeve projectie. 

    In het eerste geval worden geloof en verstand gezien als twee menselijke faculteiten die zich elk alleen met het eigen gebied moeten bemoeien. Het wordt vaak als verkeerd gezien, als Bijbelse gegevens en waarheden ook worden verklaard en verdedigd met gebruik van het verstand. Men ziet dat als afbreuk doen aan het geloof. 'Verstand' wordt hier dus gezien als een functie die in de onderverdieping thuis hoort, en 'geloof' als iets van de bovenverdieping. Deze twee moeten elkaar niet voor de voeten lopen. Het is opvallend hoe gemakkelijk je van de eerste naar de tweede kunt opschuiven. In het tweede geval hebben we te maken met wat we noemen 'the God of the gaps' (zie afbeelding 1), God als stoplap voor alles wat onbekend is en ons beangstigt.

Eerst goed definiŽren

    Wat brengen we hier nu tegenin? Het eerste wat we moeten doen is: onze begrippen goed definiŽren. Dat was ook waar Wittgenstein begon. Want geloof en verstand zijn geen zaken van dezelfde orde. We hebben hier te maken met twee te onderscheiden categorieŽn van dingen: (1) menselijke faculteiten, zoals: verstand (gebied: logica), gevoel (gebied: emotie) en wil (gebied: beslissingen), en (2) grondhoudingen van de menselijke geest, zoals: geloof, vertrouwen, liefde, met hun tegenovers: ongeloof, wantrouwen, haat. En hoewel een vakfilosoof hiertegen diverse bezwaren zal inbrengen, is deze indeling voor ons doel voldoende, omdat zij duidelijk maakt, dat je verstand en geloof nooit tegenover elkaar kunt zetten, precies zoals je auto's en de stelling van Pythagoras niet kwalitatief of kwantitatief met elkaar kunt vergelijken. Het zijn verschillende categorieŽn dingen. Zo ook hier. Maar hoe zit het dan wel? Wat is een meer gezonde kijk op de zaak? 

DefiniŽren (1): Geloof

    Laten we eens kijken naar 'geloof'. Dat heeft in onze cultuur verschillende betekenissen: (1) niet zeker weten "Ik weet het niet zeker, maar ik geloof van wel", (2) vertrouwen: "Hoewel ik je niet kan controleren, geloof ik je op je woord", (3) geloven zoals de Bijbel dat ziet:

"Het geloof legt de grondslag voor alles waarop we hopen, het overtuigt ons van de waarheid van wat we niet zien" (HebreeŽn 11:1).

Hier is geloof gekoppeld aan zekerheid en bewijs. Dat is een notie, die je zelden tegenkomt in onze tijd. Wie gelooft, die twijfelt niet. Dat wil niet zeggen, dat een christen - die gelooft zoals de Bijbel dat ziet - nooit eens door twijfel besprongen wordt als de problemen zich opstapelen en de toekomst zwart lijkt. Maar zodra hij dat geloof - zoals de Bijbel dat ziet - weer oppakt, is de twijfel verdwenen. Het staat in vele kerken chique als je zegt (en vooral als een dominee of pastor dat zegt) dat je ook vaak je twijfels hebt. Maar het is niet chique, het is nutteloos en ineffectief. De apostel Paulus ging 's nachts in de gevangenis in Philippi, samen met z'n maatje Silas, zitten zingen. Hij had alle reden om te twijfelen: Zijn missie in die stad was afgebroken, zijn gegeselde rug deed ondraaglijk pijn, geen overwinning was hun deel, maar de diepst denkbare nederlaag. Alle deuren leken in hun gezicht dichtgeslagen te zijn. Toch zongen ze, zij het wellicht ook na enige pijnlijke en verdrietige uren, waarin ze hun harten voor God hebben opengelegd. En waarom zongen ze? Omdat ze wisten, absoluut zeker wisten: onze missie mag hier doodgelopen lijken, onze lichamen gekraakt en beschadigd, onze geloofwaardigheid tot nul gereduceerd, maar zeker is, dat Jezus' werk doorgaat, zeker is dat Hem alle macht in de hele kosmos al is gegeven, zeker is dat wij werken en vechten aan de kant van de overwinning, dat wij zullen delen in die overwinning, en dat die machten, die ons nu in dit vunzige hol hebben gesmeten, het onderspit zullen delven. Vroeger of later. Nog geen uur later bleek dit geloof bevestigd!

    Geloof als wishful thinking is m.i. niet een serieuze optie, die alleen ingegeven wordt door de onwil om na te denken en je serieus te verdiepen in datgene wat je meent te moeten veroordelen. Ik ga er hier dus verder niet op in.

DefiniŽren (2): Verstand

In Deuteronomium 6:5 lezen we:

"Heb daarom de HEER lief met hart en ziel en met inzet van al uw krachten".

Hier worden eigenlijk alle menselijke faculteiten samengevat: het hart omvat al de geestelijke vermogens van de mens: verstand, wil, gevoel, etcetera, de ziel de hele persoonlijkheid, de kracht spreekt van de mogelijkheid om uit te voeren, te handelen. Jezus haalt dit woord van Mozes aan (MatteŁs 22:37):

"Heb de Heer, uw God, lief met heel uw hart en met heel uw ziel en met heel uw verstand".

De evangelist schrijft hierbij ook: verstand. Hij leefde - anders dan Mozes - in een wereld, die de invloed had ondergaan van het analytische Griekse denken, het 'hart' is uiteengerafeld in een aantal 'onderdelen', waarvan het verstand er ťťn is. Bij Mozes hoorde het denken er gewoon vanzelfsprekend bij, hier moet het apart worden genoemd. Het verstand staat voor het heldere, logische denken, de redeneerkunde, waarbij met kracht van argumenten naar conclusies wordt toegewerkt.

Is in de wetenschap het verstand alleenheerser?

    Het antwoord moet zijn: in de verste verte niet. Of dacht je dat Einstein zijn voor die tijd buitengewoon complexe ideeŽn, die ten grondslag liggen aan de relativiteitstheorieŽn, door diep nadenken heeft gevonden? Nee, naar zijn eigen woord kwamen die plotseling als bij intuÔtie bij hem op. Vele grote wetenschappers hebben datzelfde gezegd. Als bij ingeving was daar plotseling het grandioze idee. Dat moest dan met hard werken nog wel verder worden uitgewerkt. En daarbij kon het verstand goed worden ingezet. Maar ook de wil, die het doorzettingsvermogen leverde, om alle nog onvoorziene en soms gigantische problemen op te lossen, die nog op de weg naar het uiteindelijke succes opdoken. En al die faculteiten: intuÔtie, verstand, wil, gevoel, stonden in dienst van vaak een groot geloof, dat hen de absolute zekerheid verschafte, dat hun werk niet tevergeefs zou zijn. Soms werd dat vaste geloof gelogenstraft. Dan bleek de uitkomst onbereikbaar te zijn, of de intuÔtie misleidend. Dat is altijd zeer emotioneel. Dus in de wetenschap is niet alleen het verstand actief, maar alle menselijke faculteiten. In elke geschiedenis van de wetenschap zul je dat terug vinden. Een mens die echt leeft, zet altijd al zijn krachten in voor datgene waarin hij gelooft.

En nu nogmaals: geloof

    We zagen hierboven al, dat iemand alles wat hij uit de kast kan halen, inzet voor dat waarin hij gelooft. Een prachtig voorbeeld is hier (alweer) de apostel Paulus. Vůůr zijn ommekeer, voordat hij zijn vertrouwen volledig op Jezus Christus had gezet, bestreed hij de volgelingen van Jezus uit alle macht: zijn ontembare energie, zijn scherpe verstand, zijn onstuitbare doorzettingsvermogen maakte van hem een tegenstander van buitengewoon formaat. De gemeenten van Jezus vreesden hem. Zie bv. wat Ananias - die hem van Jezus moest gaan bezoeken - antwoordde:

"Heer, van veel kanten heb ik gehoord over deze man en over al het kwaad dat hij uw heiligen in Jeruzalem heeft aangedaan. Bovendien heeft hij toestemming van de hogepriesters om hier iedereen die uw naam aanroept in de boeien te slaan." (Handelingen 9:13-14).

Zo'n reputatie had Paulus. Maar kijk nu na zijn ommekeer. Zijn energie gebruikt hij nu om de wereld rond te reizen en overal het evangelie te brengen. Zijn scherpe verstand wordt volledig ingezet om

". . . aan te tonen dat Jezus de messias is" (Handelingen 9:22).

Zo diepgaand kan Paulus redeneren in dienst van het evangelie, dat sommigen moesten afhaken, wat Petrus brengt tot de verzuchting:

"[In Paulus' brieven] staat een en ander dat moeilijk te begrijpen is" (2 Petrus 3:16).

Zijn onstuitbare doorzettingsvermogen doet hem alle ontberingen doorstaan (lees bv. zijn wederwaardigheden in 1 KorintiŽrs 4:11-13:

"Tot op de dag van vandaag lijden we honger en dorst, hebben we nauwelijks kleren, worden we mishandeld, zijn we dakloos, zwoegen we voor ons eigen brood. Worden we bespot, dan zegenen we; worden we vervolgd, dan verdragen we het; worden we beledigd, dan antwoorden we vriendelijk. Tot op dit ogenblik zijn wij het uitschot van de wereld, het uitvaagsel van de mensheid."

Luther zei eens: "Het verstand is een hoer". Hij bedoelde, dat het verstand geen autonome grootheid is, op welks uitkomsten je met een gerust hart vertrouwen kan, maar dat het zich overal voor kan laten gebruiken waarvoor de 'eigenaar' van dat verstand het wil inzetten.

Postmodernisme

    Na deze uiteenzettingen moet ik toch iets zeggen over het zgn. 'postmodernisme'. De voorliefde daarvoor die in christelijke kringen aan het ontstaan is - en die na Willem Ouweneels uitroep dat hij ook postmodern geworden is, in de mode schijnt gekomen te zijn - doet tamelijk verdacht aan. Het was en is in onze vaderlandse christenheid toch al niet populair om iets met het 'denken' te willen. De moeilijke discussie met het sterk ontwikkelde wetenschappelijke denken ging - en gaat - men liever uit de weg. Men prefereert een geloof, dat je veilig in een dierbaar vakje kunt opbergen, en niet in moeizame discussies behoeft te verdedigen en uit te leggen. Zou in deze geestelijke en intellectuele luiheid ook niet ťťn van de belangrijkste redenen kunnen liggen van de voorliefde voor de 'oecumene van het hart' die de laatste jaren zo aan populariteit wint? Luther zei dat je met veel trompetgeschal de waarheid kunt verdedigen en Gods eer uitroepen, maar als je dat niet doet op het veld waar op dat moment de strijd woedt, dat je dan een deserteur bent. Ons postmoderne christendom is de schuilplaats van deserteurs, want - ondanks het geroep over postmodernisme - het gebied waar de strijd woedt is dat van de oppermachtige evolutionaire wetenschap, die van postmodernisme niet wil weten, maar die via alle publicitaire en educatieve kanalen haar boodschap onbedreigd kan doorgeven en onze jeugd met haar schijnzekerheden doet wankelen. Deserteurs, kom uit jullie schuilhoeken en doe het moeilijke werk van studie, studie en nog eens studie, zodat je een waardige partij wordt van je tegenstanders, en je deze oppermacht van haar schijnzekerheden berooft. Om deze oppermacht uit te dagen is ook deze website opgezet.

Conclusie

    Geloof en verstand vormen geen tegenstellingen of aanvullingen, maar behoren tot verschillende categorieŽn. Een werkelijk levend mens zet al zijn menselijke faculteiten en mogelijkheden (verstand, gevoel, wil, maar ook energie, verbeeldingskracht, etcetera) in voor datgene waar hij in gelooft. Voor een jood of een christen zal dat - als het goed is - zijn onwankelbare vertrouwen in God zijn, ieder ander mens heeft ook een leidend principe, in dienst waarvan hij al zijn mogelijkheden stelt. Zie afbeelding 2.

Up Iets over filosofie Vooronderstellingen Twee verdiepingen Communicatie Geloof en verstand

free web hit counter