Rinus Kiel over Bijbel, cultuur en wetenschap

Reageren? Zie home-page                                                                                

======================================================

Home
Site-map
Updates
Deze site + mijzelf
Bijbel en theologie
Israel - volk en land
Filosofische items
Denken en cultuur
Wetenschap
Actualiteiten
Klimaat
Presentaties
Boeken
Weblinks

(Denken en wetenschap in onze cultuur / De 'Verlichting')

Up Algemene situatie Heersende denkmodel Vervolg Reformatie Vervolg Humanisme Vervolg wetenschap Romantiek Immanuel Kant Georg Hegel

De waarheid opnieuw gedefinieerd: Hegel

Nieuw 14/03/2002

Zoek op deze website

Samenvatting: Hegel doorziet dat het klassieke westerse denken in de trant van Plato en Aristoteles aan zijn einde is gekomen. Maar wat hij er voor in de plaats brengt, is zo mogelijk nog erger. De oosterse filosofieën, wier failliet al lang historie is, sturen zijn denken. Waarheid en realiteit verdwijnen dan ook achter de horizon. Relativisme wordt 'salon-fähig'. Geen wonder dat Darwin en Marx logisch volgen.

We kunnen niet om Hegel (1770-1831) heen, hoe graag we ook zouden willen. Want zijn denken is één van de meest moeizame. Toch moeten we ons met Hegel bezighouden, want bij hem wordt zichtbaar, welke gevolgen het loslaten van de Bijbel heeft voor ons begrip van wat waarheid is. Het moderne relativisme is zonder hem niet te begrijpen.

   Kants poging moest dus schipbreuk lijden. Voor hemzelf begon het al wel te dagen, dat wetenschap en zingeving niet meer te verenigen waren, en dat de pretentie om al denkend echte waarheid te kunnen vinden, moest worden opgegeven. De spanning tussen het geheel van de zingeving, de praktische Vernunft en de details van de reële wereld, de reine Vernunft, lijkt onoverbrugbaar geworden. Bovenverdieping en onderverdieping zijn niet meer te verenigen. Het grote ideaal van de 'eenheid van alle kennis' lijkt onbereikbaar. Maar iemand anders zou de consequentie uit dat debâcle trekken. Die iemand was Georg Wilhelm Hegel. Met hem eindigt eigenlijk de klassieke westerse filosofie. Hegel zag het bankroet van het westerse denken en zei: we moeten het anders aanpakken, dit is een doodlopende weg gebleken: de grondslagen van het westerse denken zijn niet toereikend om een bevredigend denksysteem op te bouwen. Hij richtte zijn blik naar het Oosten. Hoewel in een lange traditie het denken daar al eerder was vastgelopen, gaat Hegel toch uitgerekend uit die bron putten. Het herinnert een beetje aan Plato. Zijn goden (die hij zelf al denkende had moeten creëren) waren te klein om de gehele realiteit bij elkaar te houden. Datzelfde besef dringt nu ook in het Westen door: de god van de westerse filosofen is niet in staat om onderdak te bieden aan de gehele realiteit. 

    Hegel denkt: het is niet mogelijk gebleken in de westerse filosofie om de 'eenheid van kennis' te handhaven, omdat we - sinds Aristoteles - altijd zijn begonnen bij de details. Zo komen we nooit tot een consistent denksysteem. We moeten weer beginnen bij dat wat het denksysteem eenheid geeft, en vandaar de details weer in het oog krijgen. Hij zegt: het enige wat echt bestaat en waar echte kennis over te verkrijgen is, is 'Het Absolute'. De enige ware uitspraak is die over Het Absolute. Want in dat Absolute is alles. Ware uitspraken over details kunnen eigenlijk niet gemaakt worden zonder hun – zeer complexe – relatie tot dat Absolute daarin te verdisconteren. Als je dus begint na te denken en je denkt iets waars over iets te hebben gevonden (these), dan kan daar tegenover al heel snel een contrastrerende uitspraak worden gesteld (antithese). Je komt nu verder – zegt Hegel – niet als je een keuze maakt tussen die twee (dat is de methode van elke logica) maar als ze allebei opgaan in een nieuwe these, die van beide oorspronkelijke iets essentieels meeneemt, maar die toch een nieuwe uitspraak is. En deze nieuwe uitspraak (synthese) die zal nu iets dichter bij de waarheid zijn, de waarheid over het Absolute, maar wordt toch weer tot nieuwe these die zijn eigen antithese oproept. Etcetera, etcetera. Deze denkwijze (these, antithese, synthese) noemen we dialectisch. Zitten we hier niet heel erg dicht in de buurt van Plato? Ideeën in een bovenaardse sfeer, waarover echte kennis, en alleen maar vluchtige, dialectische meningen over de aardse details?

    Laten we hier even naar kijken. Hegel zegt dus eigenlijk: “We moeten de illusie loslaten dat we iets wezenlijk waars zouden kunnen zeggen over welk object ook. Want elke uitspraak roept tegelijkertijd zijn tegenspraak op. En op welke gronden zou je dan wel mogen beslissen wat waar is en wat niet waar is!” Zijn impliciete antwoord is: Op geen enkele grond. Want je moet eerst al denkend opgeklommen zijn tot dat Absolute. En dat is een moeizame klim. Weinigen van ons zullen daar aankomen.

   Een tweede aspect van Hegels denken, dat met dat eerste in nauw verband staat, is zijn nadruk op de 'Wereldgeest'. Daarmee wordt niet God bedoeld, of de Geest van God, maar een soort kosmische al-geest, een beetje vergelijkbaar met dat wat later Teilhard de Chardin zou beweren. Die kosmische Wereldgeest manifesteert zich als het ware in het geheel van de menselijke geest (wat Teilhard de noösfeer noemde). Het lichaam, de materie, is voor die Wereldgeest eigenlijk een beperkende omstandigheid, net als bij Plato. Die Wereldgeest ontwikkelt zich nu vanaf het begin in de richting van het Absolute, en doet dat door middel van de dialectische methode. Zo komen we dus – volgens Hegel – stapje voor stapje dichter bij de waarheid. Zie de bijgaande figuur.

   Als we die twee aspecten nu samenvoegen, komen we uit bij het derde aspect van Hegels denken, nl. dat de geschiedenis = het dialectische proces waarin die Wereldgeest streeft naar volkomen ontplooiing. Volkomen ontplooiing = het bereiken van de waarheid. Dat wil dus zeggen, dat we het zolang moeten doen met tijdelijke waarheden, die morgen weer in een nieuwe synthese veranderd kunnen zijn. Die synthesepunten in de geschiedenis ziet Hegel zich bij voorkeur concentreren in grote veldheren zoals Alexander de Grote, Julius Caesar, Napoleon Bonaparte. Deze mensen stonden eigenlijk boven de gewone regels waaraan elk mens zich heeft te houden, omdat zij als het ware de synthetische draaipunten in de geschiedenis waren. Hegel ziet dan ook oorlog als een hogere vorm van bestaan dan vrede, die hij een versteend bestaan noemt.

   Hegel zegt het niet met zoveel woorden, maar zijn werk maakt sterk de indruk dat hij wil zeggen, dat met hem en in zijn tijd de grote eindsynthese is aangebroken, en dat denken na Hegel eigenlijk wel een hachelijke onderneming moet zijn. Hij ziet de Staat – en dan wel heel in het bijzonder de militaristische Pruisische staat, waarvan hij (toevallig?) een onderdaan is – als het hoogste waartoe de menselijke ontwikkeling kan stijgen. Andere menselijke verbanden: het gezin, de kerk, de samenleving, de school, het zijn voor Hegel allemaal zaken van lager orde, die eigenlijk met de Staat al gegeven zijn.

   De westerse geschiedenis begon met Jezus, die met volle overtuiging kon zeggen: …hiertoe ben Ik in de wereld gekomen, opdat Ik voor de waarheid zou getuigen; een ieder, die uit de waarheid is, hoort naar mijn stem” (Johannes 18:37), en ze is nu op het punt aangeland waar indertijd ook al de Hem veroordelende Romeinse landvoogd stond, toen hij opmerkte: Wat is waarheid?” (Johannes 18:38).

   Wat moet je nu met dit soort denken? Dat is toch uiterst onpraktisch en onlogisch? Maar de waarheid is, dat niemand vandaag een grotere invloed op het denken uitoefent dan juist Hegel. We gaan straks zien, waarom. Bertrand Russell schrijft (in: Geschiedenis der westerse filosofie): “Hegel is de illustratie van een belangrijke waarheid, namelijk dat hoe slechter iemands logica is, des te belangwekkender de conclusies zijn, waartoe deze leidt”. Hoe juist is dit!

   De moeizaam te doorgronden denksystemen van Hegel zijn hoofdzakelijk voor generaties filosofen en andere intellectuelen een richtlijn geweest voor hun denken. Maar Hegels denken heeft ook een aantal gevolgen, die nogal ingrijpend zijn geweest voor het denken van zeer velen in onze cultuur. Ik noem er enkele:

1.       Hegel heeft de oorlog geprezen boven de vrede. Hij voelde zich zeer thuis bij het Pruisische militarisme. Strijd speelt ook een rol bij de dialectiek: door de strijd tussen de standpunten komt een beter inzicht voort. En strijd en oorlog zouden belangrijke thema’s gaan worden in de 19e eeuw.

2.       Al is zijn dialectiek bedoeld voor een selecte groep intellectuelen, de praktijk is geweest dat deze opvattingen ook in het gewone leven doordrongen en daar een goed argument vormden voor het opkomende relativisme. Zie het bijgaande schema. In een cultuur die het contact met het gezonde bijbelse denken toch al grotendeels verloren heeft, vinden deze opvattingen een weltoebereide voedingsbodem. Dat met deze opvatting elk gesprek, elke zinnige discussie bij voorbaat overbodig wordt, is gemakkelijk in te zien. Want jouw waarheid is misschien die van gisteren, vandaag geldt alweer een andere definitie. Komt ons dit niet een beetje bekend voor? En dus wordt ook de toetsing van het denken aan de realiteit van weinig waarde geacht. Want die realiteit is immers in voortdurende verandering! En wel zo’n verandering, dat je er geen staat op kunt maken. Daarom kon Hegel ook antwoorden: “Des te jammerder voor de realiteit”, toen één van studenten hem er opmerkzaam op maakte, dat zijn denksysteem op gespannen voet stond met die realiteit.

3.       Maar ook voor de moraal zijn zijn opvattingen dodelijk geweest. Algemeen werd uit Hegels opvattingen afgeleid, dat er geen enkele serieuze en respectabele waarde, kennis of waarheid bestond dan alleen die van het Absolute. En dat was vaag genoeg om in de harten van de mensen geen enkele rol te spelen.

Text Box:  
Figuur 15: Dialectiek in de praktijk
    


 

   En in het denken in syntheses verdwijnt alles wat de Bijbel zegt over goed en kwaad. Mozes riep indertijd zijn volk op om te kiezen tussen goed en kwaad. Kiezen: het ene van ganser harte te omhelzen, na te jagen en te koesteren ten koste van alles, en het andere – het tegenovergestelde – te haten, te ontvluchten en het geen toegang te geven tot je leven. Dat houdt in dat goed en kwaad te kennen en te herkennen zijn, en na te volgen voor ieder, van hoog tot laag. Een citaat uit die beroemde rede van Mozes:De geboden die ik u vandaag heb gegeven, zijn niet te zwaar voor u en liggen niet buiten uw bereik. Ze zijn niet in de hemel, dus u hoeft niet te zeggen: “Wie stijgt voor ons op naar de hemel om ze daar te halen en ze ons bekend te maken, zodat wij ernaar kunnen handelen?” Ook zijn ze niet aan de overkant van de zee, dus u hoeft niet te zeggen: “Wie steekt de zee voor ons over om ze daar te halen en ze ons bekend te maken, zodat wij ernaar kunnen handelen?” Nee, die geboden zijn heel dichtbij, u kunt ze in u opnemen en ze u eigen maken; u kunt ze volbrengen. (Deuteronomium 30:11-14).

       
  Text Box:  
Figuur 16: Wet en zonde (Hegel)
  Text Box:  
Figuur 17: Wet en zonde (bijbel)

   Een illustratie van hoe Hegel omgaat met deze zaken: het gaat hier om de wet van God, die hij stelt als de these. Daartegenover is onze aard om die wet te overtreden (zonde) = de antithese. De Bijbel zegt: “. . .de wet vindt zijn vervulling in de liefde (Romeinen 13:10). Deze liefde is nu in Hegels opvatting de synthese, die wet en zonde tot een hoger principe verbindt. Die synthese vindt plaats in “de Christus”. Daarbij moeten we niet denken aan de Zoon van God, die in de mens Jezus van Nazareth mens werd en onze zonden op het kruis heeft gedragen, nee “de Christus” is één of andere vage, kosmische figuur, geen echte realiteit. In de New Age wordt hij genoemd “de kosmische Christus”. Maar de Bijbel kent geen synthese tussen wet en zonde. Integendeel. Er is daar een principiële en onverzoenlijke kloof. En wij moeten kiezen. Geen onpersoonlijke synthese, maar een persoonlijke keuze, die binnen onze mogelijkheden ligt, zoals boven aangegeven. Hegel geeft een semantische (taalkundige) “oplossing” voor een moreel probleem! Het blijkt dat wij niet op de klank van de woorden en de beweringen moeten afgaan, maar moeten doorvragen naar de inhoud. En dan blijken de gigantische verschillen! Zie de bijgaande figuren.

   We zien dus het wonderlijke verschijnsel, dat de filosoof van het Absolute het meest van al het relativisme in alle levensgebieden heeft bevorderd. En dat de filosoof van de eeuwigdurende dialectiek van mening schijnt te zijn dat met zijn bestaan het einddoel bereikt is. Datzelfde wonderlijke verschijnsel vinden we bij Karl Marx (1818-1883), samen met Friedrich Engels (1820-1895) de grondlegger van het communisme (Communistisch Manifest 1848). Hoewel hij Hegel volgt in het aannemen van een dialectische ontwikkeling van de wereldgeschiedenis, gaat ook hij ervan uit, dat de strijd die hij voorspelt – de klassenstrijd met de overwinning van het proletariaat en de vestiging van de communistische heilstaat – de laatste zal zijn. Wonderlijk! Hoe komt dat toch? Waarom eindigt bij Hegel en bij Marx de ontwikkeling met hun denksysteem? Ik denk dat het komt, omdat zij niet meer los kunnen komen van de bijbelse notie van een voleinding, een toekomst die een einde maakt aan alle strijd. Ondanks henzelf, kunnen Hegel en Marx niet meer loskomen van het door de Bijbel voorzegde einddoel van de geschiedenis. Alleen… in de Bijbel daalt dat nieuwe Jeruzalem van God uit de hemel op aarde. In de geseculariseerde opvattingen van Hegel en van Marx, gaat de mens dat zelf doen. We houden ons hart vast! De heilstaten van Josef Stalin, Adolf Hitler, Idi Amin, Mao Zedong en Pol Pot liggen ons nog vers in het geheugen. En het beeld dat de Bijbel ons over ‘s mensen ultieme heilstaat schildert (Openbaring 13) is ook niet direct bemoedigend…

   We hebben lang bij Hegel stilgestaan. Naar nu blijkt: terecht. Want hij is degene, die de deur heeft geopend naar een volstrekt relativisme. Onze tijd en de problemen van onze tijd zijn niet te verstaan zonder zicht te krijgen op wat hij heeft teweeggebracht.

Up Algemene situatie Heersende denkmodel Vervolg Reformatie Vervolg Humanisme Vervolg wetenschap Romantiek Immanuel Kant Georg Hegel

free web hit counter