Rinus Kiel over Bijbel, cultuur en wetenschap

Reageren? Zie home-page                                                                                

======================================================

Home
Site-map
Updates
Deze site + mijzelf
Bijbel en theologie
Israel - volk en land
Filosofische items
Denken en cultuur
Wetenschap
Actualiteiten
Klimaat
Presentaties
Boeken
Weblinks

(Denken en wetenschap in onze cultuur / De 18e/19e eeuw)

Up Overgangstijd Cuvier Malthus Histor. wetenschappen Franse revolutie Comte en positivisme Tegenbewegingen Evolutionisme Nietzsche

Tegenbewegingen vanuit het evangelie

Nieuw 14/03/2002

Zoek op deze website

Samenvatting: Slikten kerk en theologie grosso mode alle veranderingen, vanuit het gewone kerkvolk kwam verzet, hoewel ook dissidente theologen van de partij waren: het Piëtisme, het Réveil, de geestelijke, sociale en maatschappelijk opwekking onder Wesley en Whitefield, de mannen van Keswick, ze boden een krachtige tegenbeweging. Maar de basis was smal en de machtige academische wereld hield zich stil. Predikanten bleven opgeleid worden in het 'nieuwe' denken, een brede beweging onder de christelijke intelligentsia kwam niet op. Helaas.

De toestanden rond de Franse revolutie komen zeker niet overeen met wat Jezus voor ogen had, toen Hij zijn discipelen zijn opdrachten gaf. Die opdracht om alle – en dus ook de Europese – volken tot zijn discipelen te maken, was zeker nog niet vervuld, om het voorzichtig te zeggen. Na de opbloei van het geestelijk leven in en direct na de tijd van de Reformatie vond geen vernieuwing van het theologisch denken plaats. Calvijn en Luther werden gecanoniseerd en men keerde terug tot de orde van de dag. Bij de gereformeerde theologen was dat de scholastiek. Men deed blijmoedig mee met de discussies over de Rede, de Vooruitgang. Maar de Bijbel had in die discussie niets zinnigs bij te dragen. Als in vroeger tijden gaven autoriteiten de toon aan. Het Griekse gedachtengoed bleef dominant. Verdere reformatie van het denken, van de maatschappij en de gemeente van Jezus Christus bleven uit.

   Intussen liet de wetenschappelijke theologie de gemeente steeds meer in de steek. In Duitsland ontstaat dan de beweging van het 'piëtisme' door het werk van mannen als Spener (1635-1705) en August Hermann Francke (1663-1727). Naast verdieping van het persoonlijke geloofsleven, is deze beweging ook bekend om zijn sociale aspecten: stichting van scholen, verpleging van zieken en zorg voor hulpbehoevenden. In Nederland hebben we de stroming van de nadere reformatie met namen als Schortinghuis, Smytegelt, ŕ Brakel, van Lodenstein. Hier gaat het hoofdzakelijk om naar binnen gekeerde vroomheid. Je zou kunnen zeggen: een soort kerkelijke Romantiek, een geestelijke bovenverdieping. Want de boze buitenwereld komt nauwelijks in zicht. Dat is wel het geval met het methodisme, ontstaan door de prediking van John Wesley (1703-1791) en George Whitefield (1714-1770) in Engeland. Deze mannen werden niet gehinderd door Calvijns verlammende uitverkiezingsleer. De door de industriële revolutie verarmde Engelse plattelandsbevolking, die massaal naar de steden trok en daar compleet verpauperde, werd door deze predikers niet alleen opgeroepen, zich te bekeren, hun zonden af te zweren en een heilig leven te leiden, met het oog op het komende Koninkrijk van God. Nee, ook hun bedroevende sociale omstandigheden pakten zij aan. Zij richtten tekenen van dat Koninkrijk op: zij stichtten christelijke gemeenten, waar de onderlinge liefde en hulp centraal stonden, zij zorgden voor onderwijs, creëerden economische alternatieven, richtten een bank op, ijverden voor het stichten van vakbonden en oefenden in woord en geschrift druk uit op de machthebbers om deze ten hemel schreiende toestanden drastisch te verbeteren. Kijk, dat is nou wat Jezus ons heeft geleerd!! Hier werd een volk opgeroepen – en opgeleid! – discipel van Hem te worden!! En dat helpt! Velen zijn van mening, dat het werk van Wesley en Whitefield Engeland heeft behoed voor haar versie van de Franse revolutie. Voor zichzelf hebben Wesley en Whitefield niet gestreefd naar een comfortabel leven en eer van mensen. Met rust werden zij beslist niet gelaten! Maar zij achtten het een eer, voor Jezus’ zaak veracht en vervolgd te worden.

   Dat was wel een heel verschil met Friedrich Engels. Hoewel bewogen met het lot van de Engelse textielarbeiders, gebruikte hij zijn met het uitbuiten van diezelfde arbeiders verdiende familiekapitaal niet in de vruchtbare Wesleyaanse zin, maar ondersteunde daarmee Karl Marx, wiens geldhonger onverzadigbaar was, ondanks zijn toch zeer riante inkomen. Marx hoefde zo niet te werken om de kost te verdienen, maar kon zich geheel wijden aan de voorbereiding van de communistische revolutie. Het is voor ieder wel duidelijk wie het meest effectief is geweest in het bestrijden van reëel onrecht, Wesley of het duo Engels/Marx!

   De Franse revolutie schudt Europa ruw door elkaar. De mannen van de Verlichting hadden zich afgekeerd van het evangelie, volgens hun zeggen dan, omdat de christenen zo weinig vredelievend waren. Toen dan eindelijk het Humanisme zijn kans greep om een ideale maatschappij te vestigen, kregen we toen een vrederijk? Nee, toen kregen we de slachtpartijen en de dictatuur van de Franse revolutie. En opnieuw complete ontreddering in Europa tot aan Moskou. Geen wonder dat de Romantiek zich van dit bedrijf afkeerde. Op alle gebieden wilde men trouwens kalmte en rust, waardig en bedaard. Het tumult van de Franse Revolutie werd gehaat, de humanistische grondslagen van het vrijheid, gelijkheid en broederschap genoten kennelijk nog steeds een onbegrensd vertrouwen. Onbegrijpelijk! Maar zij die Christus’ gebod liefhadden, bleven in de kou staan. De algemene tendens bleef humanistisch, oftewel vrijzinnig, gekenmerkt door de volgende stellingen:

De Bijbel is niet het Woord van God,

wonderen kunnen niet aanvaard worden,

Jezus is niet God,

het kruis dient niet tot verzoening,

de opstanding is geen historisch feit,

er is geen behoud door genade alleen.

   Een nogal negatief soort religie, als je het mij vraagt. Er waren mensen, die van hun predikant zeiden: Je kunt met onze dominee goed over van alles praten, behalve over godsdienst, want daar heeft hij geen verstand van. Uit Zwitserland kwam toen de beweging van het Réveil, een roep om terugkeer naar de Bijbel in kerk en samenleving. Ook heiliging van het persoonlijk leven staat hoog in het vaandel. In ons land is de christen geworden Jood Isaac da Costa bekend geworden, die in 1823, midden in de kalme zelfgenoegzaamheid van die tijd zijn geschrift Bezwaren tegen de geest der eeuw uitgaf. Hier stelde hij de afgang van de West-Europese cultuur aan de kaak, die we hiervoor al uitgebreid hebben besproken. Hij schreef over: het verlies van het besef van Gods verkiezing en vrije genade, het lage morele peil van het volk, het misbruik van de wetenschap als een middel om Gods openbaring te bestrijden, het werken op eerzucht en intellectualisme in de opvoeding van de kinderen, het misbruik van het begrip verdraagzaamheid en het verlies van het besef dat alle macht alleen van God komt. Dat was een steen in de vijver van de zelfgenoegzaamheid en Da Costa heeft het geweten. Wie spreekt in naam van Christus in een afvallige cultuur, moet er op rekenen dat hij afgebrand wordt!

   Het Reveil heeft ook betekenis gekregen als aanzet tot vernieuwing in de kerken. In Nederland is de Afscheiding (1834 e.v.), die het Woord van God weer als alleen gezaghebbend in de kerk wilde, niet zonder het Reveil te denken. Maar ook onderwijs, sociaal werk en charitatief werk werd door hen actief bedreven. Groen van Prinsterer, een Reveil-man, die werkte als archivaris voor het Koninklijk huis, heeft als advocaat vele vervolgde Afgescheidenen verdedigd en vond daar zijn dankbaarste aanhangers, maar ging niet met die beweging mee. Ook hij was actief op onderwijsgebied. Groen stichtte een politieke partij, die zich keerde tegen de humanistische grondslagen van de Franse revolutie: de Anti-Revolutionaire Partij. Jarenlang was hij haar enige vertegenwoordiger in het Parlement. Zijn opvolger was Dr. Abraham Kuyper, die een enorme invloed heeft uitgeoefend in het gereformeerde protestantisme. Onder diens leiding vindt een tweede uittocht uit de Nederlandse Hervormde kerk plaats: de Doleantie. Maar eerst nog even terug in de tijd.

    In de dertiger jaren van de 19e eeuw ontstaat in Engeland een beweging terug naar de Bijbel, onder leiding van John Darby. De hele kerkelijke machtsstructuur wordt verworpen en men baseert zich op Jezus’ woorden: “...want een is uw Meester en gij zijt allen broeders”. Zij worden Darbisten genoemd, nu beter bekend als de 'Vergadering der gelovigen', in Engeland 'The Brethren' (de broeders). Eén van hun kenmerken is de aandacht voor de plaats van het Joodse volk in de geschiedenis van Gods heil. Zij verwachten de vervulling van de nog onvervulde profetieën betreffende Israël en geloven o.a., dat Israël naar zijn land zal terugkeren, de anti-christ eerst zal aannemen en later trotseren, waarna Jezus op de Olijfberg terugkeert en het vrederijk aanbreekt als eerste aanzet tot de nieuwe hemel en de nieuwe aarde. Een ongewoon geluid in die tijd. In Nederland krijgt deze beweging vaste voet vanuit de kringen van het Reveil.

   Ook in Engeland ontstaat de zgn. 'Keswick'-beweging, genoemd naar het stadje, waar deze mensen bijeen kwamen. Kenmerken van deze beweging zijn: terugkeer naar Gods Woord in alle opzichten, en aandacht voor de persoon, het werk en de vruchten van de Heilige Geest. Dat waren voor de gevestigde kerken in die tijd in feite onbekende grootheden. De bekende predikant Andrew Murray was één van hen. Al is de invloed van deze bewegingen niet rechtstreeks aan te wijzen, toch denk ik, dat zij een niet weg te cijferen invloed hebben uitgeoefend op velen, ook in de 20e eeuw. Dr. Francis Schaeffer was zeker sterk beďnvloed door hun werk.

    Een stroming die veel beroering heeft verwekt en dat nog steeds doet, is de Pinksterbeweging, die kort na de eeuwwisseling in Los Angeles ontstaat. Sterke nadruk op de gaven van de Heilige Geest, vooral het spreken in tongen, wat vaak wordt gezien als het kenmerk van de zgn. doop met de Heilige Geest. Evenwichtigheid is nogal eens ver te zoeken. Deze beweging heeft velen, ook in de gevestigde kerken, geprikkeld tot tegenspraak, maar ook tot onderzoek en zelfonderzoek. De Pinksterbeweging trekt – in tegenstelling tot vele oudere kerkgemeenschappen – ook jonge mensen en lager opgeleiden aan en groeit nog steeds explosief.

    Het zijn allemaal bewegingen naast en rond de gevestigde kerken, die (soms op een onevenwichtige manier) nadruk leggen op allerlei aspecten van het christen-zijn, die in die kerken vaak wel erg ver naar en vaak over de rand geschoven zijn. Daarom zien we in deze bewegingen – ondanks kritische opmerkingen – toch middelen, die God gebruikt om zijn kinderen terug te roepen. Heeft het geholpen? Dat zullen we nog zien.

Up Overgangstijd Cuvier Malthus Histor. wetenschappen Franse revolutie Comte en positivisme Tegenbewegingen Evolutionisme Nietzsche

free web hit counter