Rinus Kiel over Bijbel, cultuur en wetenschap

Reageren? Zie home-page                                                                                

======================================================

Home
Site-map
Updates
Deze site + mijzelf
Bijbel en theologie
Israel - volk en land
Filosofische items
Denken en cultuur
Wetenschap
Actualiteiten
Klimaat
Presentaties
Boeken
Weblinks

(Bijbel en theologie)

Up Over de Bijbel Septuagint Masoreten Bijbel wetenschap Vrijzinnige uitleg Ontstaan Genesis Wie is Jezus? Uittocht, intocht Toekomst Noach, Zondvloed

Vrijzinnige (of: 'modern' theologische) Bijbeluitleg

Nieuw 25/07/2000 - laatste wijziging 14/01/2001

Zoek op deze website

Samenvatting: Vrijzinnige Bijbeluitleg probeert elke niet-materialistische verklaring uit de prediking te weren. Ook veel orthodoxe prediking is onbewust besmet met de neiging om alles binnenwereldlijk te verklaren. In de praktijk is een levende en werkende God uit zijn schepping gebannen.

Zie voor een kritiek op het kromme Bijbelgebruik van hedendaagse theologen, die het zgn. 'theďstisch-evolutionisme' ondersteunen, de commentaar van Geelhoed op de 'Christelijke Dogmatiek' van G. van den Brink en C. van der Kooi.

    Veel zondagse Bijbeluitleg vanaf de preekstoel in de grote(re) protestantse kerken wordt gedaan vanuit een vrijzinnige opvatting, of de prediker zich nu hiervan bewust is of niet. Aan vele theologische opleidingen is dit vrijwel de enige insteek voor de Bijbeluitleg. Deze Bijbeluitleg is de oorzaak van de vaak gevoelde vervreemding  bij het luisteren naar een preek. Deze vervreemding is vaak niet 'thuis te brengen': de prediker is een oprecht mens, een gelovig mens - voor zover wij kunnen vaststellen -, vaak met een hart dat warm klopt voor de noden van de medemens. Wat speelt zich hier voor onze oren eigenlijk af?

    Om zicht op het antwoord te krijgen, moeten we beginnen met vast te stellen, dat de theologie heden ten dage grotendeels (er zijn uitzonderingen!) bedreven wordt vanuit een horizontalistisch wereldbeeld, waarin de dingen van de 'bovenverdieping' als het ware in een niet-reële werkelijkheid zijn opgeslagen, en niet toegankelijk zijn voor redelijke kritiek.Het is dus het wereldbeeld van de Verlichting met enkele aanpassingen, waarbinnen de gevleugelde uitdrukking van prof. Kuitert naadloos past: "Alles over boven komt van beneden, ook als wij denken dat het van boven komt". Het gevolg is dus dat het spreken van God zoals we dat veelvuldig in de Bijbel vinden, niet zo geaccepteerd kan worden. Men zegt dan, dat in de Bijbel nog het 'mythisch' wereldbeeld wordt gehanteerd. De theoloog Bultmann heeft een poging gedaan om die vermeende mythologische laag eraf te pellen met zijn befaamde 'Entmythologisierung'. Maar dat is een hachelijke onderneming, die gedragen wordt door de voorkeuren (en vooronderstellingen) van de betreffende onderzoeker. Je kunt in een tekst nu eenmaal niet straffeloos naar eigen opvatting wegschrappen en omcoderen. Er blijft dan van de zeggingskracht en de bedoeling van die tekst niets meer over. Maar in het in de ('moderne') theologie gehanteerde wereldbeeld is de onderverdieping de enige realiteit, en de Bijbeltekst moet daaraan aangepast worden. In die realiteit spreekt God NIET, nu niet, en toen ook niet. Als de Bijbel dat zegt, is dat dus mythische inkleding. Het zou oprechter zijn van deze wegschrappers, als ze zeiden: "Wij kunnen niets meer met dit boek, met die Bijbel, en we leggen het terzijde", maar van het feit dat zij nog steeds op een of andere manier de Bijbel hanteren, gaat kennelijk een grote motiverende kracht uit naar het kerkvolk.

    Eén van de verschijnselen die je in deze vorm van Bijbeluitleg dan ook geregeld - want onvermijdelijk - tegenkomt, is het geen raad weten met duidelijke en onmiskenbare uitspraken van de Bijbel die dit wereldbeeld weerspreken. Ik geef enkele voorbeelden (die wellicht van tijd tot tijd met nieuwe worden aangevuld). Ook in de andere onderwerpen in deze sectie is materiaal te vinden.

De roeping van Ezechiël (Ezechiël 2)

Citaat, vs 1-4:

"Ik hoorde een stem die tegen mij zei: ‘Mensenkind, sta op, dan zal ik met je spreken.’ Terwijl deze woorden klonken, voer er een geest in mij die me weer op deed staan, en er werd opnieuw tegen mij gesproken: ‘Mensenkind, ik stuur jou naar de Israëlieten, naar dat weerspannige volk dat tegen mij in opstand is gekomen. Tot op de dag van vandaag verzetten ze zich tegen mij, zoals ook hun voorouders hebben gedaan. Naar dat volk, dat zo halsstarrig en eigenzinnig is, stuur ik jou. Je moet tegen hen zeggen: Dit zegt God, de Heer".

Hier en in het hele boek Ezechiël is er een gedurige dialoog tussen God en de profeet, het hele boek schrompelt zonder deze dialogen ineen tot nutteloze praat. De profeet krijgt expliciet opgedragen wat hij moet zeggen. In de uitleg van de preekstoel wordt ons verteld, dat profeten gevoelige mensen zijn, die een fijne neus hebben voor wat er in hun tijd omgaat, en die daardoor hun tijdgenoten de weg kunnen wijzen. Geen woord over Gods opdracht. Gelezen tekst en gegeven uitleg schuiven volledig langs elkaar heen. Vervreemding! Maar het kan niet anders, als je dit wereldbeeld bij je uitleg moet hanteren. Er is dan geen keuze meer. Het moet zo, of helemaal niet! Het gegeven dat er een God is die spreekt, is nu eenmaal mythologie!

De storm op het meer van Galilea

In Marcus 4:36-41 lezen we het volgende:

"Ze stuurden de menigte weg en namen hem mee in de boot waarin hij al zat, en voeren samen met de andere boten het meer op. Er stak een hevige storm op en de golven beukten tegen de boot, zodat die vol water kwam te staan. Maar hij lag achter in de boot op een kussen te slapen. Ze maakten hem wakker en zeiden: ‘Meester, kan het u niet schelen dat we vergaan?’ Toen hij wakker geworden was, sprak hij de wind bestraffend toe en zei tegen het meer: ‘Zwijg! Wees stil!’ De wind ging liggen en het meer kwam helemaal tot rust. Hij zei tegen hen: ‘Waarom hebben jullie zo weinig moed? Geloven jullie nog steeds niet?’ Ze werden bevangen door grote schrik en zeiden tegen elkaar: ‘Wie is hij toch, dat zelfs de wind en het meer hem gehoorzamen?’".

De uitleg begint met te zeggen dat er in alle Bijbelverhalen(!) meerdere lagen zijn. Op zich een nuttige opmerking, maar waarom 'verhalen' in plaats van 'geschiedenissen'? Uw spraak verraadt U! Goed. Eerst de fysieke laag, die van de gebeurtenis daar en toen. Dan volgt een duidelijke uiteenzetting van de weersomstandigheden rond het meer en het optreden van plotselinge stormen ten gevolge van oplopende luchtdrukverschillen. Zo plotseling als zij op het meer neerstorten en de vissers en andere vaarders in paniek kunnen brengen, even plotseling wordt het ook weer windstil, als het luchtdrukverschil vereffend is. Tot hier toe alles OK. Nu, zoiets gebeurde er ook in ons verhaal. Alleen... de discipelen zaten er nu middenin. Nadat zij Jezus hadden gewekt, stilde Hij storm en golven. Voor de leerlingen een bijzonder iets: zij waren gered. Maar in feite gebeurde er niets bijzonders: dit was de gebruikelijke gang van zaken bij zo'n storm. De mensen op de oevers hadden beslist niets bijzonders gemerkt.

    Mijn opmerking hierbij is, dat Jezus nu is gereduceerd tot een handige en vakkundige tovenaar: Hij voelde goed aan wanneer de wind zou gaan liggen en jawel, op precies het juiste moment bulderde zijn stem over de golven, met het ons bekende resultaat. Het is maar kwestie van perceptie, van waarneming: de mensen op de oevers namen niets bijzonders waar, de leerlingen namen hun redding waar. Niet een ingrijpen van God in de natuurlijke gang van zaken. Niet een wonder in de al 2000 jaar gebruikelijke betekenis van dat woord, maar een goed getimed handigheidje, zoals je bij goeroes wel meer ziet. Natuurlijk werd het in de preek zo niet gepresenteerd. Er werd gezegd, dat het wonder was, dat de leerlingen nu zo onder de indruk waren van Jezus' goddelijke kracht (die Hij evenwel niet toonde, als de uitlegger gelijk heeft). Het moet me van het hart dat, als dat waar is, mijn respect voor de intelligentie van de discipelen hier toch wel een gevoelige knauw heeft gekregen.

    Want wat was er nu werkelijk aan de hand? Elders heb ik al eens gezegd, dat veel vrijzinnige Bijbeluitleg alleen maar kan bestaan bij de gratie van onnauwkeurig en bevooroordeeld lezen, en/of een groot gebrek aan feitenkennis. Dat van die stormen en die luchtdrukverschillen, dat klopt. Zoals iedere bewoner van die meeroevers daar ons kan vertellen. Met één uitzondering. En dat weten ook Nederlandse bewoners van IJsselmeer- en Noordzeeoevers te vertellen: als een storm gaat liggen, blijven de golven nog geruime tijd - zij het in afnemende hevigheid - op de kust beuken. Wij maakten dat zelf mee aan het Meer van Genčve, dat een soortgelijke ligging heeft en waar soortgelijke verschijnselen optreden. De natuurlijke gang van zaken is dan ook, dat de wind plotseling gaat liggen, maar dat de golven nog enige tijd goed tekeer gaan. In het geval dat onze tekst aanhaalt, was dat kennelijk anders: 

"...sprak hij de wind bestraffend toe en zei tegen het meer".

 Twee bevelen van Jezus, met als gevolg dat

"de wind ging liggen en het meer kwam helemaal tot rust".

 Twee gevolgen! Niet alleen stopte de wind abrupt, maar ook de golven legden zich acuut neer en het meer werd rimpelloos. Dat was wat er gebeurde! Ook oplettende oeverbewoners hebben dit wellicht waargenomen en nog enige tijd daarna tegen elkaar gezegd: "Dat was toch wel een vreemd einde aan die storm!" Maar de leerlingen - merendeels ervaren vissers op datzelfde meer - waren met stomheid geslagen. Omdat

"...zelfs de wind en het meer Hem gehoorzamen".

Dit was tegen alle regels in!! Hun verbazing werd niet ingegeven door onkritische mythische bijgelovigheid, maar door vakmanschap en beroepservaring! De leerlingen zagen wat er voor hun ogen en oren gebeurde, nl. iets wat echt niet kon!, en hun reactie is dan ook begrijpelijk: zij werden bovenmate bevreesd. Wat voor iemand hadden zij eigenlijk aan boord! Die niet alleen de wind, maar ook de zee op zijn bevel doet verstillen! Het antwoord - dat zij als gelovige Israëlieten natuurlijk wisten - kan alleen maar zijn: God zelf, want alleen Hij beheerst de krachten van de natuur, zoals de Psalmen zo veelvuldig bezingen.

    Het probleem voor de vrijzinnige uitlegger is natuurlijk, dat God in Jezus hier zelf in de gang van de natuurlijke gebeurtenissen ingrijpt. God is niet een imaginaire en hoogst persoonlijke gedachte, die is opgeslagen in de particuliere bovenverdieping van spreker en/of hoorder, maar een levende God, die spreekt en handelt in natuur en geschiedenis, toen, en ook nu.

Up Over de Bijbel Septuagint Masoreten Bijbel wetenschap Vrijzinnige uitleg Ontstaan Genesis Wie is Jezus? Uittocht, intocht Toekomst Noach, Zondvloed

free web hit counter